براي روشن شدن بحث تحول ادبي ناچاريم قدري به چند صفحه پيشتر برگرديم. کتب تاريخ را ورق بزنيم. نشريات افغانستان در سال هاي 1290 هـ .ش و پيش از آن را مرورنماييم. زمينه هاي تحول ادبي را جستجو کنيم. ببينيم چه چيزهايي باعث مي گرديد تا ادبيات در افغانستان شکل يا اشکال متفاوت پيدانمايد؟ چه کساني در اين راستا گام برداشتند؟ و بالاخره دگرگوني ادبيات بيشتر درکدام عرصه ها صورت گرفت و تا چه زماني ادامه يافت؟
زمينه هاي پيدايش تحول ادبي
زمينه هاي تحول ادبي به زمانه هاي خيلي پيش از سراج الاخبار بر مي گردد. وقتي انگليس ها به خاک افغانستان حمله نمودند، مردم غيرتمند افغان با شجاعت بي نظيري در مقابل آنها ايستادند تا آنجا که تمام مهاجمان را در آتش نبرد سوزاندند. تعدادي از شاعران در صف مردم قرار گرفتند و اشعار حماسي سرودند. تعداد ديگر هم به توصيف خال و ابرو و مديحه سرايي ادامه دادند. در اين ميان محمد غلام غلامي فرزند ملا تيمورشاه از قريهء «آفتابه چي» کوهستان حوادث جنگ اول افغان و انگليس را به سبک و سياق شاهنامه به نظم کشيد و جنگنامهء غلامي را ترتيب داد. يک سال بعد از جنگنامهء غلامي ، ملا حميد الله حميد کشميري جنگنامه ديگري در همين باب سرود که بعداً به «اکبرنامه» شهرت يافت. بدين صورت شعر حماسي و رزمي درکنار شعر مدحي و توصيفي چهرهء خويش را پديدار ساخت و شاعران به واقعيت هاي زنده گي نزديک تر گرديدند.
اين نخستين تغييري بود که در حوزهء ادبيات به مشاهده مي رسيد. بعد از اينکه اميرشيرعلي خان به تخت نشست، باز اين روش کماکان ادامه يافت. واقع گرايي در سروده هاي بعضي از شاعران راه پيدا کرد و توصيف و تمجيد، جاي خويش را به بيان حقايق سپرد.
اميرشيرعلي خان نيزدردوره امارت خود دست به اقداماتي زدکه ازآن جمله مي توان به رونق تجارت، تنظيم قوهء اجرائيه، تنظيم قوهء نظامي، تاسيس مکتب حربي ، تاسيس مکتب ملکي دربالاحصار، ايجاد کارخانه توپ سازي، ورود چاپخانه سنگي مصطفاوي و شمس النهار ازهند و نشرجريده شمس النهار، اشاره کرد.
شمس النهار اولين جريده اي بود که در شش صفحه به صورت هفتگي، دو هفتگي و ماهانه به اهتمام ميرزا عبدالعلي به نشر مي رسيد. شمس النهار به نثر ساده نگارش مي يافت و اخبار خارجي آن اغلب از زبان هاي انگليسي،ترکي ، عربي و اردو ترجمه ميشد. از اين جهت گفته اند شمس النهار بنيان گذار ترجمه و ساده نويسي در افغانستان به شمار مي رود. اگر هرچند مضامين ادبي هم در اين نشريه درکنار مضامين اجتماعي، اخلاقي، نظامي و اخبار چاپ مي گرديد اما سبک و سياق سنتي گذشته تا هنوز در آن حفظ گرديده بود. البته نبايد فراموش کرد که يک سري اشعاري هم دراين دوره سروده مي شد که روح نوگرايي را درخود داشت به عنوان نمونه ميرزا محمد جان در بارهء اصلاحات اميرشيرعلي سروده اي دارد که اين تغييرات را به وضوح براي ما نشان مي دهد. قسمتي از آن را باهم مي خوانيم:
آنکه کرده به وطن مستري خانه تاسيس
آنکه فرموده درآن جمع همه پيشه وران
آنکه شد ساخته در دورهء او توپ و تفنگ
با گلوله و پتاقي به وطن بي پايان
آنکه درعهد خوشش فوجي لايق داريم
جمله با اسپ مسلح چون شيرژيان
آنکه از کرتي و پتلون و کمربند و کريچ
هم زبوت و کله دادست سپه را سامان
(اسد الله حبيب، ادبيات دري در نيمهء اول سدهء بيستم، چاپ اول، انتشارات پوهنتون کابل، 1366 هـ . ش. ص74 )
تغيير درمحتوا و آوردن اصطلاحات روزمره و نزديک شدن به زبان عامه از مسايلي است که دراين شعر ديده مي شود. اين خود مي نماياند که ديد و بينش جديد و لو ناخود آگاه در آثار ادبي اين دوره کمابيش وجود داشته است.
همراه جنگ دوم افغان- انگليس (79-1878 م) تمام اصلاحات اميرشيرعلي خان ازبين رفت واميرعبدالرحمن نه تنها به اصلاحات امير پيش از خود وقعي ننهاد بلکه در صدد برآمد تا جلو نويسنده گان و شاعراني را که خطري را ازجانب آنها احتمال ميداد بگيرد. از اين جهت تعدادي از شعران را مانند گوهري، عشرت قندهاري، ميرزا احمد، ميرزا محمد نبي دبير متخلص به واصل، ميرزامحمد حسن دبيرکابلي، حيرت کابلي، ميرزا محمداسماعيل سايل، غمگين، مشتري، بزم ، عاصي، ميرزامحمد حسين ثاقب، در گرد خود جمع آورد تا آنها نتوانند کاري را عليه او انجام دهند.
باوجود تلاش هاي عبدالرحمن مبني بر جلوگيري شاعران از بيان حقايق، برخي از شاعران در داخل و يا بيرون از دربار بودند که نمي توانستند در مقابل ستم هاي امير ساکت بنشينند و هيچگونه عکس العملي نداشته باشند. لذا مي بينيم شعر هايي دراين دوره سروده مي شوند که از ستم و جور امير پرده بر مي دارند و جنايت هاي او را برملا مي سازند مثل اين شعر:
اي دريغا اندرين بهر اخير
بي وفا گشته همه برنا و پير
حب مال و جاه در دل ها شده
جملگي از راه حق گمراه شده
حاکمانش رشوه داديم مي خورند
عالمانش جمله بيره ميروند
حاکمان حجاج وقت از ظلم خويش
ياچو گرگي درميان گله ميش
(همان، ص 81، شعر از مير سيف الدين عزيزي)
نتيجه اينکه پس از جنگ نخست افغان و انگليس (39- 1838 م) شعر به واقعيت گرايي نزديکتر گرديد. مضامين اجتماعي و انتقادي در سروده هاي شاعران راه يافت. مبارزه و پيکار براي دفاع از وطن، شجاعت و مردانگي محتواي تمام سروده هاي حماسي و جنگنامه ها را تشکيل مي داد. ترجمه از نخستين پديده هاي ادبي در افغانستان بود که در نشريهء شمس النهار به چاپ مي رسيد. ساده نويسي هم يک رويکرد جديد درحصه نگارش نثر به شمار مي رفت.
آغاز تحول ادبي:
پس از به قدرت رسيدن امير حبيب الله خان، نخستين کاري که در زمينهء ادبيات صورت گرفت نشر سراج الاخبار افغانستان بود. روز پنج شنبه 11 جنوري 1906 م ، نخستين شمارهء سراج الاخبار افغانستان به رهبري مولوي عبدالروف قندهاري (ت: 1267 هـ. ش- م : 1333 هـ . ق) ازچاپ برآمد. اما همين نشريه در يک شماره خاتمه يافت و از نشرشماره هاي بعدي آن ممانعت صورت گرفت تا اينکه درسال 1290 هـ.ش (1911 م = شوال 1329 ق) محمود طرزي توانست اجازهء نشر مجدد آن را از حبيب الله خان بگيرد و اين نشريه را بار ديگر به نشر برساند. سراج الاخبار از آغاز فعاليت خود مقالات روشنگرانه يي را در زمينه هاي ادب، علوم و فنون جديده، صنايع ملي، آزادي کشور، حب وطن، اتحاد مسلمين، حقوق زنان و ...... به نشر رساند. پس از گذشت مدت کوتاهي منبع خيلي از تغييرات فکري در عرصه هاي سياست، اجتماع و فرهنگ و ادب گرديد. البته اين تغييرات – که با نشر سراج الاخبار شروع گرديد، درزمان امان الله خان توسعه يافته به اوج خودرسيد. درينجا لازم است به بعضي از آنچه که سراج الاخبار بدان توجه مي کرد اشارهء کوتاهي داشته باشيم:
